Do najbardziej znanych epizodów II Brygady Legionów należy brawurowa szarża polskich oddziałów przeciwko wojskom rosyjskim podczas bitwy pod Rokitną 13 czerwca 1915. Wielu uczestników szarży, o czym niewiele osób dzisiaj wie, swoją działalność niepodległościową rozpoczynało w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”.
Reprodukcja obrazu Wojciecha Kossaka „Szarża pod Rokitną”
Geneza szwadronów konnych
Pierwsze oddziały konne powstawały przy „Sokole” na długo przed wybuchem I wojny światowej. Jeden z takich oddziałów został utworzony w 1893 r. przez Ferdynanda Walza. Sokoli pochodzący z tego oddziału współtworzyli szwadrony w II Brygadzie Legionów, utworzyli także typowo sokoli szwadron Zbigniewa Dunin-Wąsowicza, który swoją sławę zawdzięcza słynnej szarży pod Rokitną.
Natomiast na Oleandry 2 sierpnia 1914 r. przybył Oddział Konny „Sokoła” III z Lwowa pod dowództwem Marcelego Śniadowskiego. Był to jedyny w pełni umundurowany oddział (pomijając fakt, że zarekwirowano konie), który stawił się na polecenie Piłsudskiego. Warto nadmienić, że również skauci służący pod Piłsudskim wchodzili formalnie w skład „Sokoła” do 1914 r., przede wszystkim za sprawą wspólnego naczelnika, dobrze znanego w środowisku harcerskiemu dra Kazimierza Wyrzykowskiego.
II Brygada
Pomimo tego, że II Brygada Legionów Polskich oficjalnie powstała dopiero na przełomie kwietnia i maja 1915 r., to jej żołnierze w walkach wsławili się już dużo wcześniej, zyskując miano brygady żelaznej lub karpackiej. Poza walorami bojowymi żołnierzy II Brygady na uwagę zasługują ich umiejętności techniczne, w tym wypadku budowa drogi przez przełęcz, którą wykonano w ciągu 4 dni, pomimo niesprzyjających warunków terenowych. W 1914 r. II Brygada Legionów Polskich w sile dziewięciu tysięcy żołnierzy otrzymała zadanie przekroczenia Karpat, w tym pasma gór Gorganów. Do pokonania odcinka Rafajłowa-Zielona niezbędna była budowa drogi przez przełęcz Rogodze tak, aby umożliwić przeprawę konnicy, artylerii i tabor. Zadanie to wykonali legioniści w ciągu 4 dni i nocy. Dla upamiętnienia wykonania drogi i przejścia przez przełęcz Rogodze hallerczycy z inicjatywy gen. Józefa Hallera postawili tam Krzyż. Szarża pod Rokitną była kolejnym, ale nie ostatnim, epizodem dziejów Legionów Polskich i II Brygady.
Józef Haller, dowódca II Brygady Legionów. Przed I wojną światową komendant Polowych Drużyn Sokoła
Andrzej Bogucki/Damian Małecki
Zob. bliżej, Skonka Czesław, Na Szlakach Błękitnego Generała w 80-lecie przybycia Błękitnej Armii z Francji do Polski (1919-1999) i Zaślubin Polski z morzem (1920-2000), ss. 296.